مغز ما برای بازار ساخته نشده
دنیل کانمن، روانشناسی که برای همین پژوهشها نوبل اقتصاد گرفت، میگوید ما با دو ذهن فکر میکنیم. ذهن تند خودکار و سریع است: چهرهٔ عصبانی را در یک لحظه میشناسد و ۲ به اضافهٔ ۲ را بدون فکر جواب میدهد.
ذهن آهسته کند و پرزحمت است: حساب ۱۷ ضرب در ۲۴ یا مقایسهٔ دو شرکت کار اوست. ذهن آهسته تنبل است و تا مجبور نشود دخالت نمیکند؛ برای همین بیشتر تصمیمهای روزانه را ذهن تند میگیرد.
ذهن تند در بازار
ذهن تند برای زنده ماندن ساخته شده، نه برای سرمایهگذاری. وقتی همه میدوند، میگوید «تو هم بدو». وقتی چیزی از دست میرود، میگوید «همین حالا کاری کن».
تابلوی بورس پر از رنگ سبز و قرمز، عددهای لحظهای و صفهای طولانی است؛ دقیقاً همان چیزهایی که ذهن تند را بیدار میکند. هدف این دوره این است که یاد بگیری کجا باید ذهن آهسته را صدا کنی.
معمایی که بیشتر آدمها اشتباه جواب میدهند
شین فردریک، از همکاران کانمن، همین معمای راکت و توپ را از هزاران دانشجو پرسید. حتی در بهترین دانشگاههای آمریکا بیشتر از نیمی از دانشجوها جواب غلط دادند.
مشکل باهوش نبودن نبود؛ جواب غلط آنقدر زود و مطمئن به ذهن میرسید که کسی آن را دوباره حساب نمیکرد. در بازار هم تصمیمهای غلط معمولاً همین حس را دارند: سریع، مطمئن و بدون دوباره نگاه کردن.
سه نشانهٔ تصمیم ذهن تند
اول: عجله؛ حس میکنی اگر همین حالا کاری نکنی فرصت میرود. دوم: هیجان شدید؛ ترس یا ذوق در بدنت حس میشود، مثل تپش قلب. سوم: دلیلی که نمیتوانی در یک جمله بنویسی.
هر وقت یکی از این سه را دیدی، ذهن تند پشت فرمان است. کافی است چند دقیقه صبر کنی و دلیل تصمیم را بنویسی تا ذهن آهسته بیدار شود.
«حس من میگوید» دلیل نیست
حس درونی در کاری که بارها انجامش دادهای و بازخورد سریع گرفتهای قابل اعتماد است؛ مثل رانندهٔ باتجربه که خطر را زود حس میکند. بازار اینطور نیست: نتیجهٔ هر تصمیم دیر میآید و شانس هم در آن نقش دارد.
پس وقتی میگویی «حس میکنم این سهم بالا میرود»، از خودت بپرس این حس از کجا آمده: از تحلیل یا از رنگ سبز تابلو؟
خلاصهٔ درس
ما با دو ذهن فکر میکنیم: تند و خودکار، آهسته و حسابگر.
تابلوی بورس ذهن تند را بیدار میکند؛ عجله، هیجان و دلیلی که نمیشود نوشت نشانههای آناند.
کار امروز: دفعهٔ بعد که خواستی معامله کنی، اول حست را نام ببر و دلیلت را در یک جمله بنویس.
خودت را بسنج
۱.یک راکت و یک توپ با هم ۱۱۰ هزار تومان است. راکت ۱۰۰ هزار تومان از توپ گرانتر است. توپ چند است؟
- الف)۵ هزار تومان
- ب)۱۰ هزار تومان
- ج)۱۱ هزار تومان
- د)۱۰۰ هزار تومان
دیدن جواب
جواب: الف) ۵ هزار تومان
اگر توپ ۱۰ هزار باشد، راکت ۱۱۰ هزار میشود و جمعشان ۱۲۰ هزار. جواب درست ۵ هزار است: ۵ + ۱۰۵ = ۱۱۰. «۱۰ هزار» جواب ذهن تند است که سریع و مطمئن میآید.
۲.هر کدام را به توضیحش وصل کن
- ذهن تند
- ذهن آهسته
- عجله برای خرید
- نوشتن دلیل در یک جمله
دیدن جواب
- ذهن تند
- سریع، خودکار و پر از حس
- ذهن آهسته
- کند، پرزحمت و حسابگر
- عجله برای خرید
- نشانهٔ اینکه ذهن تند پشت فرمان است
- نوشتن دلیل در یک جمله
- راهی برای بیدار کردن ذهن آهسته
ذهن تند عکسالعمل میدهد؛ ذهن آهسته حساب میکند. هر دو لازماند، ولی تصمیم پولی کار ذهن آهسته است.
۳.کدام، نشانهٔ تصمیمی است که ذهن تند گرفته؟
- الف)عجله و حس اینکه فرصت همین حالا از دست میرود
- ب)نوشتن دلیل خرید در یک جمله
- ج)مقایسهٔ قیمت با سود شرکت
- د)صبر کردن تا فردا برای تصمیم
دیدن جواب
جواب: الف) عجله و حس اینکه فرصت همین حالا از دست میرود
عجله، هیجان شدید و دلیلی که نمیشود نوشت، سه نشانهٔ ذهن تند است.
۴.قبل از هر تصمیم پولی، ذهن آهسته را اینطور بیدار کن
- اگر هنوز منطقی بود، تصمیم بگیر
- حد ضرر و اندازهٔ پول را مشخص کن
- حس الانت را نام ببر: ترس، ذوق یا عجله
- دلیل تصمیم را در یک جمله بنویس
دیدن جواب
- حس الانت را نام ببر: ترس، ذوق یا عجله
- دلیل تصمیم را در یک جمله بنویس
- حد ضرر و اندازهٔ پول را مشخص کن
- اگر هنوز منطقی بود، تصمیم بگیر
نام بردن حس، اولین قدم است؛ حسی که اسم دارد کمتر فرمان میدهد.