اختیار معامله چیست؟ آشنایی با اختیار خرید و اختیار فروش
راوی ایندکس · به‌روزرسانی
اختیار معامله (آپشن) قراردادی است که به دارندهٔ آن حق می‌دهد، اما او را موظف نمی‌کند، یک دارایی مشخص را با قیمتی مشخص در زمانی مشخص بخرد یا بفروشد. در بورس تهران و فرابورس، دارایی پایهٔ این قراردادها معمولاً سهام یا واحد صندوق‌های پرمعامله است. اختیار معامله ابزاری برای پوشش ریسک، کسب درآمد از سبد سهام یا گرفتن موقعیت با سرمایهٔ کمتر است، اما سازوکارش با خرید سادهٔ سهام فرق دارد و بدون فهم آن ریسک زیادی دارد.
اختیار خرید و اختیار فروش
- اختیار خرید (Call): به دارنده حق می‌دهد دارایی پایه را با قیمت تعیین‌شده بخرد. خریدار اختیار خرید معمولاً انتظار دارد قیمت دارایی بالا برود.
- اختیار فروش (Put): به دارنده حق می‌دهد دارایی پایه را با قیمت تعیین‌شده بفروشد. خریدار اختیار فروش معمولاً از افت قیمت سود می‌برد یا می‌خواهد سهمی را که دارد در برابر افت بیمه کند.
در هر قرارداد دو طرف وجود دارد: خریدار که حق را می‌خرد و فروشنده (نویسنده) که در ازای دریافت پول، متعهد می‌شود اگر خریدار حقش را اعمال کرد، طرف دیگر معامله باشد. در بازار ایران، نماد اختیارهای خرید معمولاً با «ض» و اختیارهای فروش با «ط» شروع می‌شود.
قیمت اعمال، سررسید و اندازهٔ قرارداد
«قیمت اعمال» قیمتی است که اگر اختیار اعمال شود، دارایی پایه با آن خرید و فروش می‌شود. «سررسید» تاریخی است که پس از آن قرارداد اعتبار ندارد. برای یک دارایی پایه معمولاً چندین قرارداد با قیمت‌های اعمال و سررسیدهای مختلف وجود دارد که فهرست کامل آن‌ها را «زنجیرهٔ اختیار» می‌نامند. هر قرارداد هم به تعداد مشخصی از دارایی پایه مربوط است که «اندازهٔ قرارداد» نام دارد. شیوهٔ اعمال، نحوهٔ تسویه (فیزیکی یا نقدی) و اندازهٔ قرارداد را بورس برای هر قرارداد اعلام می‌کند و ممکن است تغییر کند؛ پیش از معامله، مشخصات همان قرارداد را بخوانید.
پریمیوم، ارزش ذاتی و ارزش زمانی
قیمتی که خریدار برای اختیار می‌پردازد «پریمیوم» یا قیمت اختیار است. این قیمت از دو بخش تشکیل می‌شود:
- ارزش ذاتی: سودی که اگر همین حالا اعمال ممکن بود به دست می‌آمد. برای اختیار خرید، مقدار مثبتِ قیمت دارایی منهای قیمت اعمال است و برای اختیار فروش، مقدار مثبتِ قیمت اعمال منهای قیمت دارایی. اگر این عدد منفی شود، ارزش ذاتی صفر است.
- ارزش زمانی: باقی‌ماندهٔ قیمت پس از کم کردن ارزش ذاتی. این بخش بهای احتمال تغییر قیمت تا سررسید است و هرچه به سررسید نزدیک‌تر شویم، کمتر می‌شود و در روز سررسید به صفر می‌رسد.
اختیاری که ارزش ذاتی دارد «در سود» (ITM)، اختیاری که قیمت اعمالش نزدیک قیمت دارایی است «در بازار» (ATM) و اختیاری که ارزش ذاتی ندارد «بی‌سود» (OTM) نامیده می‌شود. نوسان‌پذیری دارایی پایه هم بر ارزش زمانی اثر دارد: دارایی پرنوسان‌تر، اختیار گران‌تری دارد.
موقعیت‌های باز
«موقعیت‌های باز» (Open Interest) تعداد قراردادهایی است که نوشته شده و هنوز بسته یا اعمال نشده‌اند. حجم معاملات نشان می‌دهد امروز چند قرارداد دست‌به‌دست شده، اما موقعیت‌های باز نشان می‌دهد چه مقدار تعهد در بازار باقی است.
ریسک خریدار در برابر ریسک فروشنده
حداکثر زیان خریدار اختیار همان پریمیومی است که پرداخته است. اگر تا سررسید قیمت به سمت دلخواه او نرود، اختیار بی‌ارزش منقضی می‌شود و کل پریمیوم از دست می‌رود؛ این اتفاق برای اختیارهای بی‌سود رایج است. در مقابل، سود فروشنده محدود به پریمیومی است که دریافت کرده، اما زیانش می‌تواند بسیار بزرگ‌تر باشد. فروشندهٔ اختیار خریدی که دارایی پایه را ندارد، در صورت رشد شدید قیمت، زیانی دارد که سقف مشخصی ندارد.
وجه تضمین
چون فروشنده تعهد می‌دهد، بورس از او «وجه تضمین» می‌گیرد؛ مبلغی که در حساب او بلوکه می‌شود تا انجام تعهد تضمین شود. اگر قیمت دارایی پایه علیه فروشنده حرکت کند، ممکن است وجه تضمین بیشتری لازم شود و اگر فروشنده آن را تأمین نکند، موقعیتش ممکن است به‌اجبار بسته شود. روش محاسبهٔ وجه تضمین و کارمزدها را مقررات تعیین می‌کند و در طول زمان تغییر کرده است؛ مقدار فعلی را از کارگزاری خود بپرسید.
چند استراتژی ساده
- کاوِرد کال (Covered Call): سرمایه‌گذاری که سهم را در سبد دارد، روی آن اختیار خرید می‌فروشد و پریمیوم می‌گیرد. در عوض، اگر قیمت از قیمت اعمال بالاتر برود، از سود بیشتر محروم می‌شود.
- پوت محافظ (Protective Put): دارندهٔ سهم، اختیار فروش همان سهم را می‌خرد تا زیانش در صورت افت قیمت محدود شود؛ هزینهٔ این بیمه همان پریمیوم است.
- خرید ساده: خرید اختیار خرید یا فروش برای گرفتن موقعیت روی جهت قیمت با سرمایهٔ کمتر؛ با این ریسک که کل پریمیوم از دست برود.
پیش از هر استراتژی، سود و زیان آن را در قیمت‌های مختلف دارایی پایه بسنجید. در راوی ایندکس، ماشین‌حساب استراتژی نمودار سود و زیان ترکیب‌های مختلف را نشان می‌دهد.
ریسک‌های کلی
- اهرم: تغییر کوچک قیمت دارایی پایه ممکن است درصد بزرگی از ارزش اختیار را جابه‌جا کند؛ در هر دو جهت.
- گذر زمان: ارزش زمانی با نزدیک شدن به سررسید کم می‌شود و به ضرر خریدار است.
- نقدشوندگی: بسیاری از قراردادها معاملات کمی دارند و ممکن است نتوانید با قیمت مناسب از موقعیت خارج شوید.
- مقررات اعمال و تسویه: فراموش کردن مهلت‌ها یا نداشتن وجه یا سهم کافی در سررسید ممکن است جریمه یا زیان به دنبال داشته باشد.
- دامنهٔ نوسان دارایی پایه: صف خرید یا فروش در سهم پایه می‌تواند قیمت‌گذاری و پوشش ریسک را دشوار کند؛ دربارهٔ آن در صف خرید و صف فروش بخوانید.
اختیار معامله در راوی ایندکس
در راوی ایندکس، صفحهٔ بازار اختیار معامله زنجیرهٔ اختیار هر دارایی پایه را با قیمت اعمال، سررسید، ارزش ذاتی و زمانی، حجم معاملات و موقعیت‌های باز نشان می‌دهد و نقشهٔ بازار اختیار هم تصویری کلی از معاملات این بازار می‌دهد.
این مطلب صرفاً آموزشی است و توصیه به خرید یا فروش هیچ نمادی نیست.