صندوق اهرمی چیست؟ واحد عادی، واحد ممتاز و ضریب اهرم
راوی ایندکس · به‌روزرسانی
صندوق‌های اهرمی گروهی از صندوق‌های سهامی در بورس تهران هستند که در روزهای پرنوسان بازار، بیشتر از بقیه دیده می‌شوند: وقتی شاخص بالا می‌رود، معمولاً بیشتر از بازار رشد می‌کنند و وقتی شاخص پایین می‌آید، بیشتر از بازار افت می‌کنند. برای فهم این رفتار باید ساختار واحدهای این صندوق‌ها را شناخت.
صندوق اهرمی چیست؟
صندوق اهرمی، صندوقی است که دارایی آن عمدتاً در سهام سرمایه‌گذاری می‌شود، اما سرمایهٔ آن از دو نوع واحد تشکیل شده است که سهم متفاوتی از سود و زیان دارند. نتیجهٔ این ساختار آن است که دارندهٔ یک نوع از واحدها، روی دارایی‌ای بیش از پول خودش سود یا زیان می‌کند؛ یعنی از «اهرم» استفاده می‌کند، بدون آنکه خودش وام بگیرد.
واحد عادی و واحد ممتاز
- واحد ممتاز: این واحدها معمولاً در اختیار مؤسسان و سرمایه‌گذاران بزرگ است. دارندگان آن‌ها طبق امیدنامه، به‌جای سهم کامل از بازدهی سهام، بازدهی مشخص‌تر و کم‌نوسان‌تری دریافت می‌کنند و در عوض بخشی از ریسک دارایی‌هایشان به واحدهای عادی منتقل می‌شود.
- واحد عادی: این واحدها در بورس معامله می‌شوند و عموم سرمایه‌گذاران آن‌ها را می‌خرند. اهرم در واحد عادی است: هر سود یا زیانی که پس از پرداخت سهم واحدهای ممتاز باقی بماند، به دارندگان واحد عادی می‌رسد.
به زبان ساده، صاحبان واحد ممتاز بخشی از پول خود را در اختیار صندوق می‌گذارند و بازدهی کم‌نوسان‌تری می‌خواهند و صاحبان واحد عادی نتیجهٔ کل این پول در بازار سهام را بر عهده می‌گیرند. جزئیات دقیق این تقسیم در امیدنامهٔ هر صندوق آمده و از صندوقی به صندوق دیگر فرق می‌کند؛ قبل از هر تصمیمی آن را بخوانید.
ضریب اهرم چیست؟
ضریب اهرم نشان می‌دهد دارندگان واحد عادی روی چند برابر پول خود در معرض بازار هستند. این ضریب تقریباً برابر است با کل دارایی صندوق تقسیم بر سهم واحدهای عادی از آن. مثلاً اگر سهم واحدهای عادی نصف کل دارایی باشد، ضریب اهرم حدود دو است و یک درصد تغییر در ارزش سهام صندوق، تقریباً دو درصد تغییر در ارزش واحد عادی ایجاد می‌کند.
ضریب اهرم ثابت نیست. با صدور یا ابطال واحدهای ممتاز و با بالا و پایین رفتن ارزش دارایی‌ها تغییر می‌کند؛ وقتی ارزش واحدهای عادی کم شود، سهم آن‌ها از کل دارایی کمتر و ضریب اهرم بزرگ‌تر می‌شود. سقف و کف مجاز این ضریب در مقررات و امیدنامه تعیین می‌شود و ممکن است در طول زمان تغییر کند؛ مقدار فعلی را در سایت صندوق بررسی کنید.
سود و زیان بزرگ‌تر
اهرم دو طرف دارد. در بازار صعودی، واحد عادی بیشتر از سهام زیربنایی رشد می‌کند و همین جذابیت اصلی این صندوق‌هاست. اما در بازار نزولی، زیان هم به همان نسبت بزرگ‌تر است و چون ضریب اهرم پس از افت بالاتر می‌رود، افت‌های بعدی اثر شدیدتری می‌گذارند. علاوه بر این، بازدهی‌ای که به واحدهای ممتاز تعلق می‌گیرد، در هر حال از سهم واحدهای عادی پرداخت می‌شود؛ پس اگر بازار مدتی درجا بزند، واحد عادی ممکن است حتی بدون افت بازار هم بازدهی ضعیفی داشته باشد.
یک نکتهٔ دیگر هم مهم است: نتیجهٔ نگهداری طولانی‌مدت یک صندوق اهرمی لزوماً برابر «ضریب اهرم ضرب در بازدهی بازار» نیست، چون اهرم روزبه‌روز روی ارزش تغییرکرده اعمال می‌شود و در بازارهای پرنوسان این اثر می‌تواند به ضرر سرمایه‌گذار باشد.
چرا حباب صندوق‌های اهرمی اغلب منفی است؟
در صندوق‌های معمولی، بازارگردان معمولاً قیمت را نزدیک NAV ابطال نگه می‌دارد. در صندوق‌های اهرمی اما بارها دیده شده که واحد عادی برای مدتی طولانی با حباب منفی، یعنی پایین‌تر از NAV، معامله شود. معمولاً چند دلیل برای این موضوع گفته می‌شود:
- ریسک بالاتر؛ خریداران برای پذیرفتن ریسک اهرم و احتمال افت‌های تند، تخفیف می‌خواهند.
- هزینهٔ بازدهی واحد ممتاز؛ بازار انتظار دارد بخشی از سود آینده صرف پرداخت سهم واحدهای ممتاز شود.
- محدودیت آربیتراژ؛ ساختار صدور و ابطال در این صندوق‌ها با صندوق‌های معمولی فرق دارد و بستن فاصلهٔ قیمت و NAV همیشه ساده نیست.
- جو منفی بازار؛ در دوره‌های رکود، فروشندگان واحدهای اهرمی بیشتر از خریداران‌اند و حباب منفی عمیق‌تر می‌شود.
این توضیحات قطعی نیستند و اندازهٔ حباب از زمانی به زمان دیگر فرق می‌کند. اینکه حباب چطور محاسبه می‌شود را در حباب صندوق چیست؟ بخوانید.
ریسک‌ها و نکته‌های مهم
- زیان در بازار نزولی بزرگ‌تر از بازار است و ممکن است بخش قابل‌توجهی از سرمایه را از بین ببرد.
- ضریب اهرم با گذر زمان تغییر می‌کند؛ عددی که دیروز دیده‌اید ممکن است امروز درست نباشد.
- حباب منفی امروز تضمینی برای بسته شدن در آینده نیست و ممکن است عمیق‌تر هم بشود.
- قواعد این صندوق‌ها، از سقف اهرم تا نحوهٔ تقسیم بازدهی، در امیدنامه و مقررات نهاد ناظر آمده و ممکن است تغییر کند؛ نسخهٔ فعلی را بررسی کنید.
- این صندوق‌ها برای کسی که تحمل نوسان شدید را ندارد، مناسب نیستند.
صندوق‌های اهرمی را کجا ببینیم؟
در راوی ایندکس، صفحهٔ صندوق‌ها قیمت، NAV، حباب، بازدهی ۵ و ۲۰ روزه و ورود پول حقیقی صندوق‌ها را کنار هم نشان می‌دهد. برای صندوق‌های اهرمی، این اعداد مربوط به واحد عادی‌اند؛ یعنی همان واحدی که در بورس معامله می‌شود و اهرم را با خود دارد.
این مطلب صرفاً آموزشی است و توصیه به خرید یا فروش هیچ نمادی نیست.